اماکن و آبدات تاریخی شهر کابل

 اماکن و آبدات تاریخی شهر کابل

تحقیق و نگارش:

پوهاندعزیزاحمد پنجشیری

محمدعبدالقادر آرزو

ناحیه دوم

 

• مجتمع (کامپلکس) ساختمان ارگ شاهی و در حال حاضر قصر ریاست جمهوری افغانستان در ساحۀ دو صد جریب زمین برابر به (40 هکتار ) در مرکزشهرکابل مربوط ناحیه دوم شاروالی موقعیت دارد .

مفکوره اعمار قصر ارگ در زمان سلطنت امیر عبدالرحمان خان مطرح گردید که دارای چهار برج زیبا در هیئت پلان دایروی با راهروی ، پناهگاه های مغلق ، تیرکش ها ی توپ وسایر وسایل نظامی معمول آن زمان اعمار گردیده است .

شماره ثبت و راجستر دروزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (74-01-01

قصر دلگشا :

این ساختمان در دو طبقۀ  زیبا که از صنعت و سلیقه های خاص معماری بهره مند است در داخل باغ ارگ ساخته شده و با کوچه باغ های پر جلال مملو از نسترن ، مرسل و گلاب با سایر عمارات ارگ اتصال می یابد . این قصر با آغاز سلطنت امیر حبیب الله خان ” سراج “اعمار گردید .

شماره ثبت و راجستر دروزارت محترم اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (79-01-01)

قصر سلامخانه :

این قصر در زمان سلطنت امیر امان الله خان به منظور ملاقات شاه با مردم ورعیت و تدویر مجالس به نام قصر سلامخانه به صورت طولانی و یک منزل اعمار گردیده است .

شماره ثبت و راجستر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (78-01- 01 )

قصر گلخانه :

این قصر در زمان سلطنت امیر امان الله خان به منظور دفتر شاهی و اکنون دفتر کار رییس جمهور در یک طبقه اعمار گردیده است .

شماره ثبت و راجستر دروزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (81-01-01)

کوتی باغچه :

در داخل محوطه ارگ ساختمان های مجلل صورت گرفته یکی از آن کوتی باغچه می باشد این عمارت در زمان امیر امان الله خان اعمار گردیده است .

شماره ثبت و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (77-01-01)

حرام سرای :

حرم سرای، مکان رهایشی و عمله وفعله تشکیلات ارگ در زمان سلطنت امیر عبدالرحمن خان اعمار گردیده است .

شمارۀ ثبت و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (80-01-01)

• برج ساعت دلگشا :

در فاصله تقریباً صد متری قصر دلگشا به سمت جنوب آن برج با عظمتی قد افراشته است که به نام برج ساعت مشهور است . این بنای تاریخی درزمان سلطنت امیرجبیب الله خان اعمار گردیده ویکی از داشته های فرهنگ مادی ماست که تا امروز پا برجاست .

شمارۀ ثبت و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (59-01-01)

برج ساعت واقع پل محمود خان :

این بنا در سال 1312 هجری خورشیدی پس از طرح ساختمان و مفکوره برج ساعت دلگشا در جهت شمال دریای کابل به ارتفاع 12 متر روی قاعده پلانی شش ضلعی به قطر تقریباً پنج متر از خشت پخته و چوب با کاربرد هنر معماری و نجاری ساخته شده بود که از اثر جنگ های داخلی کاملاً منهدم گردید، خوشبختانه در سال 1392 خورشیدی این آبدۀ تاریخی در زمان ریاست دیپلوم انجنیر محمد یونس نو اندیش ، ازسوی شاروالی کابل دو باره باز سازی گردید.

شمارۀ ثبت و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (59-01-01)

مینار استقلال :

این مینار به ارتفاع هشت متر در هیئت استوانه یی که مقطع آن درمسیر ارتفاعی کم شده می رود از خشت پخته و گچ در روی صفحۀ سنگی بلند و زینه ها به مناسبت پیروزی رزم آوران شمشیر بدست افغانستان در جنگ 1298 علیۀ انگلیس ها بنیاد گردیده است .

شماره ثبت و راجستردر وزارت  اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (71-01-01)

قصرستور :

این عمارت شاندار در بین مجتمع (کامپلکس) ساختمان ارگ ریاست جمهوری و شورای وزیران واقع گردیده و از مدت بیشتراز هشتاد سال روابط و پیوند های سیاسی، فرهنگی و دیپلوماتیک افغانستان  را با کشور های خارجی به نام مقر وزارت امورخارجه سامان یافته است .

شمارۀ ثبت و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (67-01-01)

قصر گلخانه صدارت :

این قصر که از لحاظ محتوا و شکل دارای صنعت و امتیازات بیشتری است در داخل باغ وسیعی در شمال ارگ ریاست جمهوری موقعیت دارد .

شماره ثبت  و راجستردر وزارت  اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (81-01-01)

عمارت آرشیف ملی :

سا ختمان آرشیف ملی که خود نیزبه مثابه یک اثرتاریخی پنداشته می شود؛ در زمان امیرعبدالرحمن ‌ درمحوطه باغ چرم گری کابل اعمار گردید. گرچه تاریخ دقیق ساخت این ساختمان معلوم نیست اما نظربه روایات  وقتی امیرعبدالرحمن‌خان ازسفربخارا برگشت، یک عده ازمهندسان ونگارگران بخارایی  را با خود به کابل آورد و این ساخت وسازنیز به دست ایشان انجام گرفت .این ساختمان درآغاز به منظور دفترکارشاهزاده حبیب‌ الله‌خان درنظرگرفته شده بود . بعداً به عنوان مهمانخانه دولتی ازآن بهره می‌ گر فتند. بعدها دوره آموزش عالی افسران دراین ساختمان تدویر و آهسته آهسته متروکه شد تا اینکه درسال ۱۳۵۲ دروقت زمام داری سردارمحمد داود، این اداره به طورنمایشی با داشته‌های اندک وناچیزدرهمچو بخشی ازکتابخانه مربوط وزارت اطلاعات وفرهنگ وقت برپا شد وبعداً تصمیم گرفته شد تا ازاین سا ختمان تاریخی کار گرفته شود که کار ترمیم و باز سازی آن درسال ۱۳۵۲ آغاز و تا سال ۱۳۵۶ ادامه پیدا کرد . بعد آ دیدند که اگراسناد با ارزش نسخه های خطی به دسترس عموم مردم باشد آسیب می بیند ازهمین رو آرشیف ملی مستقل شد در سال 1356 به تعمیر فعلی که درآن قرار دارد،انتقال پیدا کرد سپس در سال ۱۳۵۹ رسماً به نام آرشیف ملی افغانستان به عنوان یک ریاست مستقل در چوکات وزارت اطلاعات و فرهنگ مطرح شد.

شماره ثبت  و راجستر دروزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (66-01-01)

قصر بوستان سرای  :

این ساختمان مجلل که محتوای عالی و نشیمن داخلی اش با ارزش های اقلیمی و طبیعی بیرونش با هم بافت و پیوند یافته است از زمان امیر عبدالرحمن خان ساخته و در زمانه های جدا گانه کاربرد ها و استفاده های متنوع از آن صورت گرفته  و درحال حاضر دفاتر معینیت محترم ترانسپورت شهری و ریاست محترم پالیسی و انسجام شاروالی کابل می باشد .

شماره ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (65-01-01)

مقابر و مساجد:

13 – مسجد شریف شاه دوشمشیره (رح):

بار اول این مسجد در سال (909 هجری/ 1552میلادی) توسط همایون پادشاه فرزند ظهیرالدین محمد بابر اعمار گردید.

بار دوم به سال (   ) در زمان سلطنت امیرحبیب الله خان شهید توسط علیاحضرت مادر امان الله خان در دو طبقه که بیشتر ممثل هنر ملی ما  در کلیه عرصه های ساختمان چون طرح و اعمار،  نجاری و حجاری میباشد اعمار گردیده است .

شماره ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (57-01-01)و(58-01-01)

 

14  مقبرۀ دوست خاوند:

مقبرۀ خواجه دوست خاوند (رح) یکی از رجال خبیر دوره بابر در حاشیه جنوبی پارک زرنگار، متصل دیوار محوطه هژده طبقه یی ( مخابرات) موجود است  که اسم مبارکش محمد بن احمدالحصاری بود و یکی از خلفای حضرت خواجه بهاوالدین نقشبند (رض) می باشد. در سال 832 هجری قمری چشم از جهان بست.

15 – مقبرۀ خواجه اسحاق ولی (رح) :

حضرت خواجه ابوالسحاق ختلانی (رح) در اصل از شهزاده گان ختلان بوده و از ارادت مندان امیر کبیر سید علی همدانی می باشد جسد بی سر شان در ساحه شاه شهید و سر مبارکش ،  متصل سرک عمومی گذر ده غوچک ده افغانان مدفون میباشد.

شمارۀ ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (70-01-01)

16 – مقبره ناِیب السلطنه سردار نصرالله خان سراج:

ناِیب السلطنه سردارنصرالله خان یکی از رجال برجستۀ عصرطلایی خاندان سراج می باشد که در اعتلای فرهنگ و دانش نقش سازنده در دوره زعامت حبیب الله خان و امان الله خان داشت . اولین بارچاپ کلیات حضرت ابوالمعانی میرزا عبدالقادربیدل  به سردارنصراالله خان کاکای امان خان آغاز گردید که غزلیات بیدل تا ردیف دال به چاپ رسید و اما اجل مهلتش نداد وکار ناتمام ماند .

سردار در دامنۀ قول آبچکان آرمیده است .

17- مقبرۀ امیر عبدالرحمن خان:

یکی از شگفتی ها و شهکار های معماری ملی ما در شهر کابل همین آبدۀ زیبای تاریخی است که در قسمت شمالی پارک زرنگار با گنبد برجسته ومینار های متعدد کوچک و کم ارتفاع اخذ موقعیت نموده است.

امیر عبدالرحمن خان در سال 1280  هجری قمری درگذشت و در همین جا که به نام باغ بوستان سرای  شهرت داشت مدفون گردید.

شمارۀ ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (63-01-01)

18 – مقبرۀ سردار حیات الله خان و سردار عبدالمجید خان:

در محوطۀ  پارک زرنگار دو قبر مرمرین ساخته شده که متعلق به سردار حیات الله خان و سردار عبدالمجید خان پسران امیرحبیب الله خان شهید می باشد.

 

(محل ممنوعه )

20‌ – مقبرۀ بابا کیدانی (رح):

حضرت بابا کیدانی یکی از عرفای طرف اعتقاد مردم شهر کابل است که نه درکتاب مزارات کابل و دیگر منابع ،ذکری از کنیت و اصل و نسبش رفته است . مزار وی در ساحه فروشگاه ، متصل وزارت عدلیه قراردارد .

شماره ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (60-01-01)

(محل ممنوعه)

21 – مقبرۀ مولوی یارمحمد ( رح ):

حضرت مولوی یارمحمد چشتی نیازی رح ایشان از خلفای کبار حضرت شاه نیاز احمد چشتی بوده در حدود سال های 1230 هجری قمری در کابل از سوی علمای سو مورد آزار و اذیت قرار گرفت و در تکفیر این عارف محضری نوشته اند که بالاخره سنگسار گردید. مزار مبارکش در محوطه وزارت معادن و پطرولیم موقعیت دارد.

 

22 – مقبره ومسجد واقع چهارراهی محمد جان خان وات ( گلبهار سنتر) :

23 – مقبره غازی ادی (رح)

24 – مقبرۀ   بی بی مستوره (رح)    (داخل ترابی مارکیت):

بنابر روایت بی بی مستوره خواهر حضرت قیس بن لیث معروف به شاه دوشمشیره علیه الرحمه می باشد. این مقبره داخل ترابی مارکیت جوار زیارت شاه دو شمشیره موقعیت دارد.

25 – مقبرۀ تیمورشاه درانی:

تیمورشاه درسال ۱۱۵۵خورشیدی در مشهد به دنیا آمد. پس از فوت احمدشاه درانی در سال ۱۱۶۷ به ولیعهدی انتخاب شد. در همین سال به سبب حملۀ احمدشاه به خراسان و دور بودن احمدشاه از افغانستان، تیمور نایب السلطنه مقرر گردید. تیمورشاه در سال ۱۱۶۸ از لاهور به هرات بازگشت و از آن پس تا زمان فوت احمدشاه، حاکم هرات بود.

پس از فوت احمدشاه، وزیر او، شاه ولی خان، شاهزاده سلیمان را به پادشاهی به تخت نشاند، شاه ولی خان که خسر شاهزاده سلیمان بود خلاف اصول و نصیحت احمد شاه بابا عمل نمود درین زمان امرا و سران اقوام به واسطة تسلط شاه ولی خان بر امور، از شاهزاده سلیمان روی گردانده و به هرات نزد تیمور رفتند. تیمور نیز با سپاهیان فراوان به قندهار رفت و قندهار را تصرف کرد و به دستور او شاه ولی خان و پسرانش را کشتند. بدین ترتیب، تیمور در ۱۱۸۶ به پادشاهی رسید.

پس از آنکه او به قندهار نظم داد، به کابل بازگشت و کابل را که دارای اب و هوای خوش دید پایتخت خویش ساخت. تیمورشاه در ۱۱۸۸ شورش عبدالخالق خان سدوزائی را سرکوب کرد. شیوة مستقل حکومت تیمورشاه سبب افزایش مخالفت خوانین بزرگ با وی شد، به طوری که عبدالخالق را، که از ریش سفیدان سدوزائی بود، به سلطنت رساندند. عبدالخالق از قندهار برای تسخیر کابل و خلع تیمور، عازم کابل شد و تیمورشاه نیز با شش هزار تن از کابل حرکت کرد در این جنگ، عبدالخالق دستگیر و به حکم تیمورشاه نابینا شد.

در طی حدود ۲۱ سال سلطنت تیمورشاه، به رغم وجود خانهای بزرگ، دولت مرکزی مقتدر و متنفذ جانشین رسوم قبیله ‌یی شد. تیمورشاه آزادیهای مذهبی داد و در ادارۀ کشور و نظام حکومتی، رجال طبقۀ متوسط را بدون در نظر گرفتن زبان و نژاد و مذهب به کار گماشت. در زمان تیمور شاه تجارت صنایع دستی و مدارس علوم و شعر رونق خوبی یافته بود.

تیمورشاه در ۱۲۰۷ در پیشاور درگذشت و جسد او را در کابل دفن نمودند. به قول بعضی مرگ وی بر اثر خوردن زهر بوده‌ است. واین نخستین مرگ سیاسی در زمان حکومت درّانی در افغانستان بوده‌است. تیمورشاه دارای ۱۰ همسر ۳۳ پسر و ۱۰ دختر بود. کثرت فرزندان تیمورشاه و نیز تعیین نکردن ولیعهد، سبب شد که بر سر جانشینی وی آشوب بر پا شود. شاهزاده زمان (پنجمین پسر تیمورشاه) تمام شاهزادگان – به جز همایون پسر بزرگ تیمورشاه و حاکم قندهار، و محمود پسر دوم و حاکم هرات – را برای انتخاب شاه جدید دعوت کرد. شاهزاده عباس نیز خود را داوطلب سلطنت کرد و طرفداران بیشتری یافت. شاهزاده زمان تمام شاهزاده گان و طرفداران آنان را حبس کرد و سلطنت خود را اعلام نمود.

شماره ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی

26 – مقبرۀ بابه داؤد (رح):

حضرت بابه داوود یکی از مجاذیب بنام شهر کابل است ، درروزگار سلطنت امیرحبیب الله خان شهید زیست می کرد و طرف اعتقاد شهروندان عزیز کابل بود . کرامات زیادی از وی دیده شده و گفته میشود که مرید حضرت شاه عباس معروف به مولوی صاحب سرای زرداد است .

مزار پرانوار بابه در جوار مرقد مولوی صاحب واقع ساحۀ تیمورشاهی ،عقب لیسه عایشۀ درانی موقعیت دارد .

(محل ممنوعه)

27 – مقبرۀ مولوی سرای زرداد (رح):

حضرت شاه عباس رح مشهور به مولوی صاحب سرای زرداد که در اصل برادر زادۀ شاه عبدالعزیز محدث دهلوی بن شاه ولی الله حجت الاسلام دهلوی (رح )بوده که در سال 1242 هجری قمری به کابل آمده و بعد از 87 سال به عمر 115 سالگی در سنه 1330 هجری قمری جهان فانی را وداع گفته در عقب مکتب عایشۀ درانی در فاصله چند متری مقبره بابه داوود (رح) مدفون می باشد.

27 – آرامگاۀ ابوالفضل عباس(رح):

در ساحه مراد خانی مزاری است معروف به حضرت ابوالفضل العباس فرزند حضرت امیرالمومنین علی (رض)، ولی محققین، تاریخ نگاران میگویند که حضرت عباس رض در آغاز واقعه جانگدازکربلا جام شهادت نوشیده و همانجا مدفون میباشد.

شماره ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (68-01-01)

28 – مقبرۀ پیر بلند (رح):

مرقد مبارک حضرت پیرصاحب بلند که بعضی از مؤرخین اسم مبارکش را خواجه روشنایی ذکر می کنند دربلندای ساحه باغ بالا موقعیت داشته و گفته می شود که یکی از اولیای بزرگ قرون گذشته می باشد ( والله اعلم )

29 – مسجد علیا رتبه :

این حریم به اساس حکم ماده 12 قانون حفظ آثار تاریخی و فرهنگی افغانستان منتشرۀ جریدۀ رسمی شمارۀ 828 سال 1383، تحت حفاظت بوده و هرگونه تصرف و تغییرات در ساختمان و حریم کل بدون اخذ مجوز قانونی از وزارت اطلاعات و فرهنگ ممنوع می باشد.

مسجد شریف جامع علیا رتبه توسط والده امیر امان الله خان در سال        بنا یافته است.

شمارۀ ثبت  و راجستردر وزارت اطلاعات وفرهنگ – ریاست حفظ احیا ی شهرها و آبدات تاریخی (61-01-01)

30 – مسجد شریف شاه نقشبند( رح):

این مکان تاریخی در زمان سلطنت امیر حبیب الله خان شهید در دو طبقه بنا یافته است. که در گذر اندرابی موقعیت دارد.