آبدات مشهور دوره اسلامی و کوشانی ولایت كابل
سرمحقق کتاب خوان فیضی
3- مسجد جامع پل خشتی
مسجد پل خشتی از جمله تأسیسات مقدس دوره اسلامی است که در قلب شهر کابل موقعیت دارد که از نظر سبک هنری و اصول معماری و ساختمانی دارای ویژه گی های هنر اسلامی میباشد . بنای این مسجد مطهر بنا بر روایاتی حین فتح کابل به وسیله یکی از سر لشکر های اسلام احتمالاً عبدالرحمن بن ثمره اساس گذاشته شده و بعدا ًدر زمان تیمور شاه درانی حینی که پایتخت را از قندهار به کابل انتقال داد در اعمار مجدد این مسجد توجه خاص نموده و با در نظر داشت ضرورت و پلان های توسعوی شهری کابل در پلان ساختمانی آن تغییراتی وارد گردید .
این مسجد که به استقامت شمالغرب چهار چته شهر قدیم، در جوار دریای کابل، زمانی مرکز شهر به شمار میرفت که در عصر حکومت محمد ظاهر شاه به تجدید و توسعه ساختمان، به سبک مساجد عالی سایر ممالک اسلامی مبادرت ورزیدند و عمارت مسجد دو طبقه یی و گنبدی اعمار گردیده است. منار آن دارای 57 متر ارتفاع که صحن داخلی و خارجی آن با سنگ مرمر سفید مفروش گردیده و حد اتصال طبقه پایین و بالا با زینه بسیار عریض و در دیوار های آن سنگ مرمر سفید کارگزاری گردیده است.
اکثر قسمت های احاطه بیرونی دارای رواق های به شیوه ارکاتور و تماماً با خشت های کاشی رنگه لاجوردی، سفید، آبی و سبز مزین شده است. مسجد مذکور دارای سقاخانه مجهز ، مرکز گرمی و دستگاه سرد کننده نیز میباشد و برای تزئینات بیشتر قندیل های ویژه به منظور تنویر آن به شرکت زیمنز جرمنی ،به وسیله اراکین آن وقت فرمایش داده شده بود.
4- مسجد چوب فروشی
به ادامه تأسیسات ، در سال 1303 هـ.ق در جنوب غرب آبده میوند مسجد جامع چوپ فروشی اعمار گردید، از جمله ساختمان های قرن 13 به شمار میرفت . این مسجد محل مجالس بزرگ تصامیم قطعه یی در باره از مسایل عدیده اجتماعی و روحانی مردم به شمار میرفت در اعیاد و ایام ملی و مقدسه، غفیری از مردم وارد این مسجد گردیده نماز های پنج گانه و اعیاد متبرکه را به جا می آوردند با فضایل و قدسی که داشت به نام مسجد نورالسلام نیز یاد نموده اند .
مساحت آن 1840 مترمربع (طول80 متر وعرض آن 23متر)، دارای یک گنبد بزرگ و 31 عدد گنبد های کوچک و خورد می باشد، که محراب آن به سیستم گنبدی اعمار گردیده بود، دارای رواق های کمانی به وسیله گجبری زینت بیشتر یافته است. مواد ساختمانی آن شامل گچ، ریگ، چونه، خشت پخته که به وسیله سمنت انگاف کاری گردیده رنگ قبلی آن سفید و سبز بود، در حدودهشتاد سال قبل با رنگ های نصواری روشن، سفید، فیروزه یی و لاجوردی ملون گردیده است . این آبده اساساً به گونه مستطیل شکل از شمال به جنوب، به شکل سیمیتریک (هندسی) اعمار گردیده، در دو سمت راست و چپ سه گنبد استنادی چهار بعدی،که از تکنیک هنر ساختمانی پیش برآمدهگی به گونه ایکه بالای آن گنبد های نیمه قوسی اعمار میشد و مشابه ساختمان های مساجدی که در دوره غزنویان و تیموریان اعمار گردیده بود، می باشد احاطه سمت شرق آن با دو برج چند بعدی و یک متکای دید در قسمت فوقانی داشته، اعمار گردیده مدخل آن در قدیم به گونه کمان نوک تیز بوده در قسمت فوقانی دارای دو قبه تزیینی و دو مناره کوچک است که بعدها در عوض کمان های عریض خشت کاری گردیده است و در آن دروازه کوچک چوبی ساخته شده است، لبه های این دو مناره در جناح جنوبی و شمالی احاطه شرقی به گونه کنگره های هنر تیموری بوده که این تیپ ساختمان بیشترینه در شرق کشور تا نواحی لاهور ادامه داشت.
تزئینات با نوع گل برگ های به هم پیچیده نهایت ظریف و برجسته به وسیله مواد گچی به گونه رنگامیزی شده درفریز و پیشانی نمای بیرونی تعمیر مسجدمبارک تبارز یافته است و در قسمت فوقانی آن گلدسته های هموار و چسپیده به دیوار به مشاهده میرسد مدخل عمومی دارای کمان های بلند ارتفاع مرکزی پهن و عریض بوده که قسمت وسطی انحنای آن تمام فرو رفته از گچ بری ساده متشکل گردیده است.
5- مسجد عید گاه
به گفته مؤرخان ساحۀ مسجد بزرگ عیدگاه در عهد سلطنت احمد شاه درانی بنام میدان عیدگاه شهرت داشت به این معنی که اهالی دارالسلطنه کابل هم از ملکی و نظامی بالاحصار در اوقاتی که اعیاد مبارک در ایام تابستان و خزان تصادف می نمود نماز عید را در همین میدان وسیع شرق اردو باغ و نزدیک جوی مستان در کنار دریای کابل ادا می نمودند. در سال 1169 هجری قمری نماز عید را در این محل ادا نمود. این مسجد بین باغ علیمردان و چمن حضوری در فاصله یک کیلومتری شمال بالاحصار کابل در شانزدهم ماه شوال 1311 ق آغاز و در جمادی الاول سال 1315 ق اختتام یافته است.
درکنار دروازه ورودی مسجد کتیبه سنگی وجود دارد که در آن معلومات عمراناتی و سایر مشخصات درج است در این کتیبه متن ذیل در سنگ مرمر سفید به خط نستعلیق حکاکی گردیده است.( هوتک؛ 1395: ص101)
” الحمد لله و لمیه له بفرمان پادشاه دین پنا خیر خواه خلق الله شریعت پرور و رعیت نواز که ناموس مسلمانان را از چنگ کفار رهانید و دبدبه دولت اسلام را بگوش دوست و دشمن رسانید تعین حد داد و جمله سرحدات افغان را با دول خارجیه از تاریخ سعی وفاق و مکارم اخلاق اوست نوید تاییدات سرمدی معین و حامی دین محمد صلی الله علیه و اله و سلم امیر کبیر روشن ضمیر جناب امیر عبدالرحمن خان غازی انارالله برهانه ابن مرحمت و غفران امیر محمد افضل خان مبرور ابن فردوس آرامگاه امیر دوست محمد خان مغفور بارکزایی محمد زایی نورالله مرقد …. مصالی معلای صلوه عید سعید که در متانت چون سد شدید است و در شرافت چون عرش مجید و معمور گردید آغاز بنای این خجسته نادر از یوم دوشنبه شانزدهم شهر شوال المکرم سنه 1311 یکهزار و سی صد و یازده هجری بغایت نهم شهر جمادی الاول سنه 1315 که یکسال قبل از این ملقب به ضیا المله و الدین مسمی شد، تکمیل گردید.
بنای مسجد دارای محوطه تقریبی 10 جریب زمین که معادل 20000 متر مربع میگردد، میباشد. نمای بیرونی مسجد دارای طاق و یا رواق های کمان دار بوده که با گچبری به سبک هنر تزئینی دوره تیموری (مغلی هندی) بصورت برجسته تزئین گردیده که دارای خطوط اسلمی و حلقوی میباشد. سبک معماری این مسجد تاریخی همانند مسجد نورالاسلام متأثر شده از مکتب تیموری )مغلی هندی(بوده که بر اساسات معماری سنتی استوار میباشد. این مسجد تاریخی به شیوه ساخت مسجد نورالاسلام که بازمانده از دورۀ بابریان میباشد، ساخته شده است.
