اجتماعی
محلهٔ قلعهٔ زمانخان کابل
محلهٔ قلعهٔ زمانخان کابل
قلعۀ زمانخان واقع در ناحیه شانزدهم و شرق شهر کابل، جایی در دامنۀ تپۀ تاریخی مرنجان و در همسایگی مکروریان اول، از محلات تاریخی¬ای است که نام آن با یکی از شخصیتهای برجستهٔ تاریخ معاصر افغانستان پیوند خورده است. این محله یادگار نواب محمدزمانخان بارکزایی، از رهبران قیام مردم کابل علیه نیروهای انگلیسی در جنگ اول افغان و انگلیس است. امروزه قلعهٔ زمانخان یکی از محلات شناختهشدهٔ شرق کابل است و به دلیل موقعیت مناسب خود، از مناطق مهم مسکونی و اداری پایتخت به شمار میآید. قابل یادآوریست که در محدودهی شهر قدیم کابل، گذر باغ نواب نیز با اسم همین شخصیت گره خورده است که در دامنهٔ کوه شیر دروازه و در نزدیکی گذر ملا غلام موقعیت دارد.. در این نوشته، در مورد ریشهی نام قلعهی زمانخان، نقش نواب محمد زمانخان در قیام کابل و وضعیت امروزی محلهی قلعهی زمانخان میپردازیم.
ریشهٔ نام قلعهٔ زمانخان
نام این محله از نواب محمدزمانخان بارکزایی گرفته شده است؛ یکی از شاهزادگان خاندان بارکزایی و برادرزادهٔ امیر دوستمحمدخان. در گذشته، در این محل قلعه او قرار داشت. مردم کابل این مکان را «قلعهٔ زمانخان» مینامیدند و با گذشت زمان، این نام بر تمام منطقه باقی ماند. امروزه اگرچه از آن قلعهٔ تاریخی اثری بر جای نمانده است، اما نام آن همچنان در حافظهٔ شهر کابل زنده است.
نواب محمدزمانخان
نواب محمدزمانخان یکی از بانفوذترین رجال سیاسی افغانستان در نیمهٔ نخست قرن نوزدهم بود. او از مخالفان سرسخت حکومت دستنشاندهٔ شاه شجاع و اشغال افغانستان توسط ارتش بریتانیا به شمار میرفت.
بر اساس اکبرنامه (اثر منظوم حمید کشمیری) هنگامی که سران کابل تصمیم به آغاز قیام علیه نیروهای انگلیسی گرفتند، عبداللهخان اچکزایی و نایب امیناللهخان لوگری با نواب محمدزمانخان دیدار کردند و از او خواستند رهبری این حرکت را بر عهده گیرد.
اندکی بعد، نشست بزرگان کابل در منزل نواب محمدزمانخان برگزار شد. در آن نشست، سران قبایل و شخصیتهای بانفوذ در حضور قرآن سوگند یاد کردند که تا بیرون راندن نیروهای انگلیسی از افغانستان از مبارزه دست نکشند و نواب محمدزمانخان را به عنوان رهبر مجاهدان برگزیدند.
نقش او در قیام کابل
در جریان قیام سال ۱۸۴۱ میلادی، نواب محمدزمانخان نقش تعیینکنندهای در سازماندهی نیروهای مردمی داشت. کاندیدای اکادمیسین محمداعظم سیستانی، با استناد به «اکبرنامه»، او را سیاستمداری دوراندیش معرفی میکند که توانست بزرگان کابل را گرد هم آورد و زمینهٔ اتحاد آنان را فراهم سازد.
پس از آغاز قیام، بسیاری از مبارزان کابل زیر فرمان او گرد آمدند و او به عنوان یکی از مهمترین رهبران مقاومت ملی شناخته شد. بعدها با ورود سردار محمداکبرخان، مبارزه علیه نیروهای انگلیسی وارد مرحلهٔ تازهای شد، اما نقش نواب محمدزمانخان در شکلگیری و سازماندهی نخستین روزهای قیام، همچنان برجسته باقی ماند.
وفات نواب محمدزمانخان
بر بنیاد نوشتهی کاندیدای اکادمیسین محمداعظم سیستانی نواب محمدزمانخان در سال ۱۲۶۳ هجری قمری (۱۸۴۶ میلادی) بر اثر بیماری وبا (کولرا) در کابل درگذشت و در مزار عاشقان و عارفان به خاک سپرده شد.
در لوح مزار او این بیت نقش بسته است:
«عقلم کشید آه و دل از صبر کند و گفت
دردا کزین زمانه محمدزمان برفت»
قلعهٔ زمانخان در کنار تپهٔ مرنجان و باغ نواب در شهر قدیم کابل، همچنان یادگار این شخصیت است.
قلعهٔ زمانخان در گذشته
در سدهٔ نوزدهم، این منطقه در بیرون از محدودهٔ اصلی شهر کابل قرار داشت و بیشتر به سبب وجود قلعه، باغها و زمینهای زراعتی شناخته میشد. در دورهٔ سلطنت امیر عبدالرحمنخان، سپس امیر حبیباللهخان و شاه امانالله، کابل بهتدریج به سوی شرق گسترش یافت، اما قلعهٔ زمانخان همچنان منطقهای نسبتاً آرام و کمجمعیت باقی ماند. در نیمهٔ دوم قرن بیستم، بهویژه در دوران محمدظاهرشاه، با توسعهٔ شهر و ساخت مکروریانها، این منطقه نیز به تدریج وارد بافت شهری کابل شد.
قلعهٔ زمانخان در دوران جنگ
جنگهای چند دههٔ اخیر افغانستان بر این منطقه نیز اثر گذاشت. هرچند قلعهٔ زمانخان نسبت به برخی محلات غرب کابل آسیب کمتری دید، اما ناامنی، مهاجرت و رکود اقتصادی بر روند رشد آن تأثیر گذاشت.
پس از سال ۱۳۸۱ خورشیدی، با آغاز بازسازی کابل، این محله نیز توسعهٔ چشمگیری یافت و بسیاری از خانههای قدیمی جای خود را به ساختمانهای چندطبقه، مجتمعهای مسکونی و مراکز خدماتی دادند.
قلعهٔ زمانخان امروز
امروزه قلعهٔ زمانخان یکی از مهمترین محلات شرق کابل و از کانونهای اصلی توسعهٔ شهری پایتخت به شمار میرود. این منطقه که در ناحیهٔ شانزدهم شهر کابل و در دامنهٔ تپهٔ مرنجان واقع شده است، در دهههای اخیر از یک محلهٔ سنتی و کمجمعیت به یکی از مناطق پررونق مسکونی، تجاری و ترانزیتی تبدیل شده است.
قلعهٔ زمانخان از موقعیت راهبردی ویژهای برخوردار است؛ زیرا زونهای شرقی، جنوبی و بخشهایی از مرکز شهر کابل را به یکدیگر متصل میکند. از همین رو، این محله به یکی از شریانهای حیاتی شبکهٔ ترانسپورتی پایتخت تبدیل شده است. در سالهای اخیر، شهرداری کابل پروژههای گستردهای را برای توسعهٔ این مسیر اجرا کرده است که از جمله میتوان به احداث سرکهای عریض ۶۰ متری و ۳۰ متری، ایجاد مسیرهای مواصلاتی به کارتهنو، ساخت دیوارهای استنادی، پیادهروها، گلدانهای شهری، فضای سبز و نصب سیستمهای روشنایی اشاره کرد. اجرای این پروژهها علاوه بر کاهش ازدحام ترافیکی، رفتوآمد میان شرق، جنوب و مرکز کابل را نیز آسانتر ساخته است.
البته این روند توسعه بدون دشواری نبوده است. اجرای طرحهای جدید شهری مستلزم استملاک و تخریب شماری از خانهها و ساختمانهای قدیمی بود؛ موضوعی که در برخی موارد با نگرانی و اعتراض باشندگان محل نیز همراه شد. با این حال، هدف از این برنامهها ایجاد شبکهٔ منظم ترانسپورتی، کاهش گرههای ترافیکی و فراهمسازی زمینهٔ توسعهٔ آیندهٔ شهر کابل عنوان شده است.
گسترش زیرساختها، ارزش اقتصادی قلعهٔ زمانخان را نیز بهگونهٔ چشمگیری افزایش داده است. با بازگشایی و آسفالت سرکهای اصلی، قیمت زمین و املاک این منطقه رشد قابل ملاحظهای داشته و بسیاری از سرمایهگذاران خصوصی برای ساخت مجتمعهای مسکونی، ساختمانهای تجاری و مراکز خدماتی به این محله روی آوردهاند. امروزه قلعهٔ زمانخان به یکی از قطبهای نوظهور سرمایهگذاری ملکی و تجاری تبدیل شده است.
اگر روزگاری این منطقه تنها به سبب قلعه محمدزمانخان شناخته میشد، امروز به عنوان یکی از مسیرهای کلیدی ترانزیتی و عمرانی کابل، نقشی مهم در توسعهٔ آیندهٔ پایتخت ایفا میکند. با وجود همهٔ این دگرگونیها، نام «قلعهٔ زمانخان» همچنان یادآور یکی از برجستهترین شخصیتهای مبارز تاریخ افغانستان است و پیوند میان گذشتهٔ پرافتخار و سیمای مدرن امروز این محله را حفظ کرده است.
