اماکن و آبدات تاریخی شهرکابل

اماکن و آبدات تاریخی شهرکابل

مطالعه و تحقیق :

پوهاندعزیزاحمد پنجشیری

محمدعبدالقادرآرزو

زون اول

این زون شامل گذر های پل آرتل ، بالاکوه قلعه هزاره ها ، بالاکوه شاه نجف ، بالاکوه باغ قاضی، عاشقان وعارفان و گذر خواجه صفا میگردد که همه در ناحیه اول واقع است .

دراین زون اماکن و آبدات ذیل دارای اهمیت تاریخی بوده ، قابل حفظ میباشد :

حصار قدیم کابل در دامنهء کوه شیردروازه  که قدامت تاریخی آن بر اساس نوشته های سترابو فراتر از (2100) سال میباشد.

زیارت عاشقان وعارفان علیه الرحمه : منظور از عاشقان و عارفان خواجه عبدالسلام و خواجه عبدالصمد پسران خواجه جابر انصار میباشد. اکثرا معتقد اند که از جمله صحابه بوده در قطار عساکر اسلام حین فتح کابل به سال 44 ه ق شهادت یافتند.کتیبه بالای دروازه شان توسط عین الدوله بهرام شاه غزنوی متوفی 544 ه ق نصب شده است.در تزک بابری و آیین اکبری از ایشان یاد گردیده است.

مسجد غازیان که قبلا ً منزل  نواب محمد زمان خان پسر نواب اسد خان و برادرزاده امیر دوست محمد خان بوده بتاریخ 17 رمضان  1257 هـ ق مطابق 2 نوامبر1841 میلادی  قیام مردم کابل  علیه تجاوز قشون انگلیس از همین جا آغاز گردید .

خانقاه پهلوان در عاشقان و عارفان که در آن طریقه قادریه اجرأ میشود . این خانقاه به سال

1187 ق ایجاد شده است

تختگاه عالم پناه بابرشاه  در دامنه کوه شیر دروازه

زیارت شاه نجف (رح) که علم یا جهنده آن همه ساله بلند میشود.و احتمالا به خانواده امامان انتساب داشته است.

مسجد قدیم حضرت هادرگذرقاضی فیض الله

آرامگاه حضرات مجددی (رح)

مسجد ازبکهاواقع درگذرازبکها

مسجد ديوان بيگي كه اساس انرا اورنگ زيب به سال 1069 ه.ق مطابق 1658 م در گذر سنگ تراشی گذاشته است

این زون در جنوب سرک جاده میوند و شمال سرک باغ قاضی واقع بوده شامل گذرهای قورت ، شاه سمند ها ، اچکزائی ها ، چنداول قدیم  ، محله بابای خودی ، سردار جهان خان  ، سوته پایان ، کبری ها ، کشمیری ها ، شیرازی ها ، خافی ها ، سمنانی ها ، جلایری ها و سپاه منصوری ، یک قسمت قلعه هزاره ها ، پخته فروشی ، بابای ولی ، مصلی ها و غیره میباشد .

دراین زون این اماکن ارزش تاریخی داشته قابل  حفظ  پنداشته میشود .

زیارت حضرت بابای اندخویی علیه الرحمه ( به اصطلاح عامه بابای خودی ) که متعلق به قرن 8 هـ ق بوده  ملقب به سلطان الاولیا ، قطب الاقطاب ، غوث الاعظم و حلقه وصل عاشقان بوده صاحب طریقت نقشبندیه میباشد . به گفته متولی زیارت مذکور وی برادر بابا ولی، بابا خودی و بابا کیدانی بوده است.

تکیه خانه جعفریه : متعلق به  زمان نادر شاه افشار بوده در قدیم بنام تکیه خانه همتیار نامیده می شد.

مسجد قرت ها ( قورت ها ) که 265 سال قدامت داشته دارای سبک خاص عمرانی بوده و تزئینات زیبای هنری دارد .  قورت یکی از اقوامی است که از خراسان ایران به اینجا امده و شرف خان قورت از بزرگان آنها بود.

تکیه خانه سید اصغر شاه ( مخصوص اناث ) .

تکیه عباسیه .

خانه رهایشی استاد کیمیا که منبت کاری شده  دارای ستون های چوبی منقش میباشد .

تکیه خانه آقای بلبل .

ساحه قبرستانی شهدای میوند . جولای 1880 در این جنگ 500 تن از افغان شهید و 850 تن زخمی گردید و از 12000 عسکر انگلیس تنها 25 تن ان جان به سلامت بردند.

جامع نورالاسلام  ( مسجد کتاب فروشی ) .

تکیه خانه میر اکبر .

تکیه خانه عمومی .

مسجد شریف قلعه هزاره ها

مسجدشریف اچکزایی ها واقع درگذراچکزایی ها

زون سوم

شامل گذر باغبان کوچه، بازار کتابفروشی ، گذر خوابگاه و مندوی  شده  که در غرب جاده نادر پشتون و جنوب دریای کابل موقعیت دارد. درین زون اماکن آتی ارزش تاریخی دارد :

مقبره تیمور شاه سال (1793 ) میلادی

مسجد پل خشتی  که قبلا ً بنام مسجد خوابگاه لب دریا یاد  میشد در سال 1207 هـ ق کار آن آغاز و به سال 1213 هـ ق تحت سرپرستی ملا حمید خان میرواعظ خاتمه یافت .

درمسال هندوها که به نام پیرر تنات مشهور است.

مسجد شريف باغبان كوچه

این زون شامل شش گذر بنام های گذر حضرت ها ، گذر درخت شنگ ،هندوگذر ، گذرشهدا صالحین ، گذر خرابات ، و گذر سنگ کش ها میباشد. که کوچه های وزیر ، تخته پل ، مسجد ازبک ها ، کوچه پرانچه  و کوچه شانه سازی را شامل میگردد .  این زون در جنوب سرک باغ قاضی و غرب بالاحصار قرار دارد .

دراین زون اماکن و مساجد ذیل دارای  ارزش تاریخی میباشد .

مسجد علیا ( مسجد شوربازار ) که اساس آنرا اورنگ زیب عالم گیر بین سالهای (1707 – 1658) میلادی گذاشته و تیمورشاه درانی آنرا اعمار مجدد نمود .

مسجد ملا محمود که به دوره غزنویان تعلق دارد

سرای پشاوریها پهلوی مسجد علیا یا شوربازار

درمسال بابا سری چند .

درمسال خالصه واقع هندوگذر

درمسال گوری صاحب

درمسال بابه الماس متصل درمسال خالصه

محل مقدس پنجه شاه ( شهدای صالحین ) که تاریخ آن از قرن نهم هجری فراتر میرود

زیارت خواجه شمس الدین نقشبندی (رح) مشهور به جان بازبلا گردان

زیارت سه اغر در وسط شهدای صالحین قرار داشته در داخل گنبد پنج قبر وجود دارد یکی ان امیر جلال الدین ویس الدین اتکه است. وی وزیر میرزا الغ بیگ بود. دو قبر دیگر دختران سلطان الغ بیگ غازی بودند که به سالهای 912 و 911 ه ق وفات نمودند. در محوطه زیارت بر یک سنگ سفید سه اغر حک شده است. اصل مزار متعلق به یکی از شهزادگان تیموری متوفی به سال 956 ه ق میباشد.

تپه نارنج یک معبد مهم بودائی در شهدای صالحین که از قرن اول تا قرن نهم میلادی عبادتگاه بودائیان بود.

مزار حضرت تمیم انصار ( رض ) که از مشاهیر و فضلای صحابه بود که به سال 44 هجری در جنگ کابل شهید شد.در زمان عبدالرحمن ابن سمره نام اورا ابو رفاعه تمیم ابن اسید هم اورده اند.وی به صحبت پیامبر اسلام نیز رسیده است و نام شهدای صالحین هم به خاطر همین شخصیت بر این ساحه گذاشته شده است. در بعضی منابع نامش را ابو رفاعه عبدالله ابن حارث عدوی نیز نوشته اند.

قدم گاه حضرت خضر (ع) که شامل یک چشمه آب است که از کوه شهدای صالحین جاری است. همچنان دارای باغچه و گنبد و غیره ساختمان ها است که به دوره سلطان محمود غزنوی تعلق میگیرد. قدمگاه حضرت خضر در سال 1220 ق مجددا تعمیر شده است. اینجا نیز محل تفرج اهالی کابل بوده میرزا صاحب از ان یاد کرده است.

خضر چون گوشه ای بگرفته است از دامن کوهش
اگر خوشتر نباشد از بهشت این طرف کوهسارش

تخت شاه در بالای شاه کابل.

مجتمع بالاحصار معهء خندق اطراف آن .

زیارت چهارده معصوم  دردامنه شمال شرقی خواجه صفا . در این زیارت سه معصوم دفن است یکی سید علی اصغر (رح) شهید پسر امام محمد باقر (ع) متولد 57 ه ق دوم مزار سید صالح (رح) ابن امام موسی کاظم (ع) متولد 128 ق و سومی سید جمال بن میران محمد (رح) .در این زیارت طریقه نقشبندیه و طریقه چشتیه در شب های جمعه برپا میشود.

زیارت شاه طاوس (رح) در شرق زیارت چهارده معصوم که اسمش شاه طهماسب خجندی بوده و گفته میشود که از زمره لشکریان حضرت تمیم انصار (رض) میباشد.

بقایای منزل جنرال محمدصدیق که میگویندقبلآاقامتگاه حضرت حاج محمد صفی الله (رح) ملقب به حضرت قیوم جهان بوده و شاه زمان پادشاه وقت افغانستان بنابر ارادت خاصی که به وی داشتند وبه طریقه ایشان که نقشبندیه بودند منسلک بودند بعدازوفات پدرش تیمورشاه شب با پای پیاده ازدارالسلطنت بالا حصارکابل به حجره فقرآن حضرت شتافتند وازوی استدعا نمودن تا دستارشاهی وتاج مرصع ومکلل سلطنتی را برفرق ایشان بادستان مبارک خود بگذارند حضرت قیوم جهان (رح) همان کرد وشاه ازمسند فقرایشان درهمان شب هنگام بعدازکسب اجازت راهی ارگ بالا حصارشدندوفردای آن روزمراسم رسمی تاجگذاری رابرپا نمودند قابل تذکراست که حضرت قیوم جهان (رح) بعدازمراسم تاجگذاری بدست خود ایشان به شاه زمان که خودسلطان شریعت مداروجوان صاحب دل بودگفت :نتیجه ورع میان ولی الله بود که پادشاه خود باپای پیاده به حجره فقرمارسیده است.

آنقدرمرتبهٴ عشق بلند افتاده است      که گدای دراومنصب شاهی دارد

زون پنجم

این زون در شرق حصه دوم جاده نادر پشتون و جنوب جاده میوند موقعیت داشته ، شامل گذرهای بارانه ، آهنگری ، سراجی و گذر دروازه لاهوری گردیده . کوچه علیرضا خان ، صندوق سازی، گذر شمعریزها ، تنورسازی ، جوی دمگاه و کوچه سادوها میگردد .  دراین زون اماکن ذیل

اهمیت تاریخی داشته که قابل حفظ میباشد :

زیارت و خانقاه موی مبارک  که تعمیر اصلی آن بطور شش رخی ساختنه شده است

مزار میرواعظ (رح) و خانقاه آن  که این عارف ربانی  معاصر شاه محمود ( 1801) بوده است

خانقاه خواجه صاحب چشتیه

درمسال اهل هنود  مقابل مسجد ملا محمود و کوچه خرابات که به نام گورارای

صاحب شهرت دارد

مسجد شريف صندوق سازي واقع گذر عليرضاخان

زون ششم

این زون شامل پنج گذر ناحیه اول یعنی گذر قصاب کوچه ، گذرباغ علیمردان ، گذر نوآباد باغ علیمردان و گذر سرحوض ریکا خانه میشود و شامل محله های بوریا فروشی ، پائین چوک ، چهارچته ، و کوچه محمد زائی ها میگردد . درین زون اماکن ذیل اهمیت تاریخی داشته قابل حفظ میباشد .

چهارچته کابل که توسط علیمردان خان یکی از حکام  دولت مغلی هند اعمار گردیده است.علیمردان خان به سال 1066 ق وفات نموده و در لاهور دفن گردیده است. چنان تصور میرود که چهارچته یکی از بازار های مهم شهر بوده که از چوک مرکزی به استقامت شرق امتداد داشت . عمق دکاکین آن پنج متر و عرض بازار آن هفت متر محاسبه شده است .

خانقاه مرکزی که پیرو طریقه نقشبندیه است .

مسجد جامع عید گاه که حدود یک قرن قدامت دارد

مسجد جامع باغ عليمردان

زون هفتم

شامل محله مراد خانی است که مربوط ناحیه دوم بوده توسط سردار مراد خان پوپلزائی در عصر تیمورشاه درانی اعمار گردیده سردار مراد خان از عشیره قلندرزایی قوم فوفلزایی در همین محله فعلی بزرگی قوم خود و جلایری را داشت در این ساحه گنبد، نقاره خانه، بازار خیابان و بازار ارگ وجود داشت در این زون حدود (80) فامیل قزلباش  بودوباش دارد . اماکن ذیل درین زون قابل حفظ میباشد :

زیارت ابوالفضل (ع) ( حضرت عباس

مسجد میدانی

زون هشتم

این زون نیز مربوط به ناحیه دوم شاروالی بوده شامل محله اندرابی ، ده غوچک ده افغانان و  ساحه فابریکه حربی میگردد .

اماکن قابل حفظ آن حسب ذیل معرفی میگردد :

زیارت شاه دو شمشیره ولی علیه الرحمه که قدامت تاریخی آن به سال (700) میلادی مطابق (79) هجری شمسی و 80 ق تعلق داشته و نام آن لیث بن  قیس بن حضرت عباس (رض) میباشد .

مسجد شاه دو شمشیره علیه الرحمه به سال (700) میلادی توسط عبدالرحمن ابن اشعث قوماندان عرب ساخته شد . همایون پادشاه مغلی هند آنرا ترمیم کرد و امیر امان الله آنرا بشکل امروزی آن اعمار نمود

مسجد علیا رتبه در اندرابی .

درمسال آسمائی .

زیارت سید جعفرآغا شیرازی. اسمش امیر جعفر ابن خواجه امیر حسن متوفی 8 شوال 929 ه ق میباشد. یکی از قبر های این محوطه مربوط به امیرزاده اعظم بن امیر درویش محمد اتکه متوفی 950 ه ق است.

یک تعمیر آهن پوش از عصر امیر امان الله خان با نمای اروپائی آن در ده غوچک ده افغانان

زیارت خواجه اسحاق ولی در ده غوچک ده افغانان . بر اساس نوشته کتاب خزینه الاسرار اصل نام وی شاه ابو اسحاق ختلانی است که ملقب به خواجه بزرگ بوده اصل ایشان ترک و اهشام ختلان میباشد در زمان شاهرخ میرزا به شهادت رسیدند وی از بزرگترین خلفای حضرت علی ثانی امیر سید علی همدانی قدس سره است.