کابل در افسانه و تاریخ
دکتورمحمد یونس طفیان ساکایی
شناخت من از کابل با یک داستان از فردوسی بزرگ آغاز میشود بانویی از فراز کنگره قصری بلند گیسو فروهشته تا عشق خویش را بر شاه نشین ارگ سلطنتی کند این تصور سالهای بسیار ذهن مرا اذین بسته بود روزهایی که داستان زال و رود به را میخواندم کابل را ندیده بودم ولی این شهر عزیز را با دیوارهای بلند تصور می کردم
کابل بیشک یکی از قدیمترین شهرهای دنیاست که تاریخش به افسانه می پیوندد و من درباره این تاریخ و افسانه مطلبی چند را بهم پیوند زده ام که تقدیم حضور شما عزیزان می کنم.
ا یک دید شتابنده بر پیشینه تاریخی کابل
ما درباره کاپل غیر از روایات و افسانه های وطنی خودمان نوشته های یونانیان چینایی ها و اعراب را داریم و تا جایی که من بدین ماخذ دسترسی داشته ام در ذیل می آوردم تا تصویری هر چند کمرنگ از آن ترسیم نمایم
بر اساس قدیم ترین مجموعه مسکوکاتی که از کول چمن حضوری کابل به دست آمده است. سابقه کابل تا قرن پنجم پیش از میلاد می رسد (۱۹۲۱)
بنای کابل در فهرست شهرستانهای ایران بند (۳۲) به اردشیر پسر اسپندیات جانشین کی ویشتاسب منسوب است که به خون خواهی مرگ پدر خود از رستم و خاندان او انتقام گرفت و سگستان را فتح کرد چون که ویشتاسپ در داستان منظوم دلکش اول، بلاش اشکانی به چشم میخورد از این رو در آن یاد داشت ما به یاد فتحکابل به وسیله اشکانیان می افتیم و چنین موضوعی تنها در نوشته های هوهان شبازگو شده است (۱۹۲۲)
۲ شمه
اسکندر مقدونی پس از سرنگونی دولت هخامنشی از راه سیستان به سوی بارو پامیزاد حرکت کرده و در زمستان ۳۹۲ قبل الميلاد به کابل رسید اما در کابل اطران نکرده به سوی کاپیسا رفت و زمستان را در آنجا سپری کرد (۲۵۱) در بهار ۲۲۸ اسکندر از هندوکش بسوی شمال گذشت و بدین ترتیب سرزمین را از شرق تا غرب در نوردید
پس از اسکندر دولت یونانی باختر و موریاها در این کشور حکومت کرده اند تا کی ساکاییان به سلطنت آنان نقطه پایان گذاشت اخبار و ماخذ چینی نیز موید این نظر است که این قوم در حدود سال (۱۲۱) قم دراکی بین یا سر زمین واقع در کنار روی کوفن دولتی تشکیل داده اند (۱۳۱ (۳) اما دکتر یاور سکی به نقل از ریتو دربار داشتهای هند آورده است که در حوالی سنه (۱۰۵) ق م مملکت هر مایس آخرین شاه یونانی از طرف شاه سیت ها که کاد فیزس نام داشت تسخیر شد. از آن زمان به بعد کابل بحیث پایتخت هندوسیتها محسوب گشت (۴۱۱۸)
کنلگهم منشاء اسكن شود، چون این سرزمین شده است؟ باشد. این ا در اوست رونه کرته ی پس آنگ به گرشاسب را چنین تو
در حدود (۲۲۰) قبل المیلاد آشوکا که دین بودایی گرفته بود مبلغانی را به ایالت گذاره دره کابل و باختر گسیل داشت (۵:۲۴) و از این بر می آید که درین دوره کابل جزئی از امپراتوری اشوکا بوده است.
پس از سقوط کوشانیهای بزرگ در اوایل قرن سوم کیداری ها به قدرت رسیدند و یکی از مراکز قدرت آنان کابل بود در همین دوره است که تسلط ساسانیان گاهی تا کابل میکشد (۱۹۱۲) پس از آن یفتلی ها و به دنبال آنان رتبیل شاهان بر کابل مسلط می شوند و در دوران آنهاست که لشکر اسلام فرا می رسد. اما رتبیلان و برهمن شاهی ها توسط یعقوب لیث صفار به سقوط مواجه می شوند (۲۶۳۷)
۲ شمه بی درباره نام کابل
نخستین بار ما نام کابل را به گوشه گویها چند بار در سرودهای ریگویدا می باسم (۲۱۲۸) در این سرودها مراد از کوبها رود کابل است و بنابر این قدامت این ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح می کشد
کتلگهم بر این مساله تاکید کرده میگوید که در کلمه کوبها، جزء اول آن کو منشاء اسگایی داشته و به معنی آب است. که در آسوری «ایو» (eu) و در ترکی به آن و (au) می گویند و این کلمه کو، در آغاز برخی از رود های دیگر هم دیده می شود، چون کوثر کتر کورم (کرم) و کومل گومل (۲۱۵۸)، که گواه تسلط ساکابیان بر این سرزمین هاست اما آیا سرودهای ویدی پیش از تسلط سکاها بر سرزمین سروده شده است؟ اگر سکاها پس از سرایش سرودهای ویدی بر این سر زمین ها مسلط شده
باشد . این ادعا که کلمه «کو) منشاء سکایی داشته باشد، قابل تامل است.
در اوستا می خوانیم هفتمین سرزمین و کشور نیکی که من ( اهورا مزدا آفرید رونه کرته ی بد سایه بود
پس آنگاه اهریمن همه تن مرگ بیامد و به پستیاره گی پری ، خنثی تی را بیافرید که به گرشاسپ پیوست وندیداد فرگرد بند (۱۰) (۹۲۶۱) استاد یمین کلمه و نه کرته را چنین توضیح کرده است جزء یکم وای یعنی باد Vai-Vato-vad-bad و جزء دوم (کرته) یعنی کرده شده که جمعاً باید خلق کرده و باد بنا کرده معنی می دهد (۸۲۱۴ بادهای دایمی که از شمال به جنوب در شمالی می وزد، این ادعا را تایید می کند.
در بندهش آمده است که هفتم کابل بد سایه بهترین سرزمین آفریده شد که کابلستان است. سایه درختان آنجا به تن بد است او را پتیاره پری کامگی پیش آمد. این دیو پرستی را که سا
م میکرده ایشان نیز می کنند باشد که گشاده رفتن خواند درباره کلمه بد سایه که در وصف ،کابل هم در اوستا و هم در بندهش آمدهای نظریات گوناگون وجود دارد.
دکتر احمد تفضلی در مقاله بی به زبان انگلیسی زیر عنوان پاره یی نقل قول های پارسی سایه در منتهای کهن عربی و فارسی» که در یادنامه «ژان دومناش انتشارات بنیاد فرهنگ ایران شماره ۱۸۵ منتشر شده است با استناد به کار برد واژه بطلیمو سایه در تاریخ قم معنی سرای ساختمان خانه را برای باز می شناسد و به واژه ترکیبی همسایه هم اشاره می کند.
بنا بر آنچه گفته شد ترکیب وصفی بد سایه» را که در وندیداد برای و نه گرنه سانت آمده است باید به معنی «بد سرای» یا دارای خانه های بد گرفت اما جای این راستا پرسش باقی است که چرا هفتمین سرزمین و کشور نیک آفریده مزدا با چنین صفتی اور تسی توصیف می شود؟ (۱۰۲۷۱۱)
استاد یمین به نقل از پور داوود آورده است که در بندهش ناحیه کابل به صفت روش نت سایک به معنی ضد سایه و یا به معنی روشن و درخشان آمده است. ۲۱۴۸) و یا تاریخ شاید به سبب باغهای انبوه و سایه های بسیار و در عین حال سردی منطقه این وصف از برای کابل آمده باشد همه آنانی که درباره کابل نوشته اند متفق القول اند که کابل یونانی سرزمین حاصل خیز دارای باغ های پسیار و فوق العاده مشجر بوده است.
اما آقای هاشم رضی، این بند را چنین ترجمه کرده است هفتمین از جاهار ترجمه شهرهای بهترین را آفریدم، من که اهورا مزدا هستم و نگرته — کابل است که آنجا به خارپشت سکونت دارد.
آنگاه برای آن افتی را فراز آفرید انگر – مینوی پر – مرگ پری خشانشی تی را که ابر پیوسته دانشمند فقید استاد مهرداد بهار در متن بندهش پری کامگی رایت
.پرستی تغییر کرده که گرشاسب فرمانروای کابل به آن گرویده است ۱۳ ۲۳۹ راز این شارات بر می آید که آیین بودایی در کابل به سرعت گسترش یافته و این سبب بر شفته گی مویدان زردشتی شده است.
در اواسط قرن سوم قبل المیلاد یکی از مورخان یونانی به نام اور اتومستنس در
این حوالی از منطقه ای بنام اور نسیانه یاد میکند. این نام را به کمک یکی از متون طليموس کابل تغییر کرده اند (۱) ۱۹۰) و گفته اند که بر سر چهار راهی قرار دارد و
راه های تجارتی بطرف بکتریان اراکوهوزیا و هند از آنجا منشعب می شود کلمه
Urddas thana اوردستان
در سنسکریت معنی سرزمین مرتفع دارد در
سانسکریت معنی سرزمین مرتفع دارد که به موقعیت کابل صدق می کنند. (۱۲۹۱۴) ر استاد فقید عبدالحی حبیبی درباره این کلمه میگوید که چون یک قرائت کلمه اورشپانه پورتسپانه هم است و پورته در پشتو به معنی بلندیست که بجای آورده Urddra سکریت از طرف مردم بومی استعمال می شده پس « اور دهستانه سکریت و «پورته سپاته به معنی جای بلند و حصار بلند است که شهر قدیم و
یونانیان از کابل به نام کوفن) و از رودخانه آن بنام (کوفس یاد کرده اند. مورخ یونانی هرودت ۴۸۴ ۰۲ از این شهر به نام «کسپاتیروس یاد کرده است. (۱۲) ۲۲۸) و استرابون از کابل به عنوان پارا پا میزاد نام برده است بر اثر نزدیکی تلفظ و
ترجمه پهلوی (Kawu1) اغلب آن را با کابل یکی دانسته اند (۱۸۷۱۲)
بطلیموس جغرافیه نگار رومی متوفای ۱۲۷ میلادی از کابل بنام کابورا
Kabura و کارورا Karura و از ساکنان آن بگونه کابولیتا Kabulita یاد کرده است (۲۸۳۱۷) و قابل ذکر است که مرحوم احمد علی کهزاد بدون حواله به کدام ساخته آورده است که باشندگان ولایت پاروپا میزادی را بطلیموس مرکب از چهار دسته
اسیران کابل بود این دختر از کابل به مکه برده شد و حسین بن علی کرم الله وجه باز
ازدواج کرد .
بابر در توصیف شهر کابل از باغات تنگی ده یعقوب یاد میکند و میگوید که در زمان عمش الوتا بیک میرزا ویس انکم یکی از کارداران او جوی بزرگی در دامن
تنگی ده یعقوب حفر کرد که همه منطقه را سیراب می ساخت (۳۲۳۰)
دكتور باورسکی که در سال ۱۸۷۹ به کابل آمده بود در حومه کابل کنونی عشرو درختان بزرگ و کهنسالی را دیده و یک کیلو متر راه را در زیر این درختان پیموده بود ۹۲۴۰ و باز درباره منطقه چهارده نوشته است. به جانب شرق تپه مراد تپه الله قاضی وادی نهایت وسیع و در عین حال پر درخت و سرسبز چهارده جلب توجه می نمود که باغ های پر درخت آن از دور چون جنگلی به نظر می رسد و من در اول و هله گمان نمودم جنگلی را در مقابل خود میبینم ۴۰ ۹۵ – ۹۲) و پس از آن که تنگی گذرگاه عبور می کند، می نویسد بعد از آن تنگی گذرگاه شهر تاریخی کابل با عمارات
باغ های پر درخت آن آغاز می شود. (۱۰۰۴)
باز بابر شاه ضمن توصیفهای از کابل میگوید که از کابل در یک روز می تون به چنان جایی رفت که هرگز در آن جا برف نمی بارد و در دو ساعت نجومی در جاییک هرگز برفش کم نمی شود. ۳۰۰ ۳۸ بابر در شمالی کابل ۳۳ نوع لاله را حساب کرده آورده است که بعضی از انواع این لاله ها در هیچ جای دیگر دنیا دیده نشده است. ۴۸۳۰۰ و از میان نبشته های جهان گردان جغرافیه نویسان و مسافران تنها چه سطر از دوکتور یاورسکی را به عنوان نمونه می آورم تا مقطعی باشد بر آن مقاله یاورسکی در بالاحصار موقعیت دارد و منظره شهر را از همان جا می بیند. وارد بلندی منظره نهایت زیبا و چشم انداز وسیع حصه جنوب و مشرق کابل را تماشا نموده کوه های دورا دور این شهر زیبا چنان به نظر میرسید که گویی طبیعت دیمیساخته و بر تارک آن نهاده است…» (۱۰۳۴)هنگامی که کابل را ترک میکنند » لحظه به لحظه از شهر ،کابل پلی از کابل قشنگ و دلپذیر از آن کوههای پست و بلند با رود مارپیچ باغهای سبز و با طراوت آن دور می شویم بلی از آن کابلی که لیل و نهار زیاد دیده، شیرینی و تلخی روزگاران را بسیار چشیده است گاهی آواز ساز و سرود و گاهی ناله و شیون ماتم از در و دیوار های آن به گوش ها رسیده است دور می شویم. » (۱۱۷:۴)من از برای دست اندرکاران شهر کابل برای نواندیش عزیز و همکاران صدیق شان از پروردگار بزرگ، توانایی بیشتر می خواهم تا این شهر آرزو ها را به پاکی آمال عاشقان این سرزمین نگهدارند و چون میراث گران سنگ برای آینده گان بسپارند.
ماخذ و پاورقی ها
۱- کهزاد احمد علی (۱۳۶۴) افغانستان در پرتو تاریخ، کتاب چاپولو موسی خپرونه، مطبعه دولتی کابل
-۲ ماركوارت یوزف (۱۳۸۳) ایران شهر در جغرافیای بطلیموس ترجمه مریم میر احمدی چاپ اول، انتشارات طهوری تهران
۳- کوتشمید ، آلفرد فن (۱۳۷۹) تاریخ ایران و ممالک همجوار آن، ترجمه کیکاوس جهانداری، چاپ سوم، انتشارات فقنوس تهران
۴ یاورسکی، جی ال (۱۳۴۷) سفارت روسیه تزاری بدربار امیر شیر علی خان ترجمه عبد الغفور برشنا ، مطبعه دولتی کابل
۵ – کرستن سن، آرتور (۱۳۸۰) ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی چاپ دوم، نشر صدای معاصر تهران
دیاکونف میخایل میخایلویچ (۱۳۸۲) تاریخ ایران باستان، ترجمه روحی ارباب شرکت انتشارات علمی و فرهنگی تهران
– کهزاد ، احمد علی (۱۳۸۷) تاریخ ،افغانستان، بنگاه انتشارات میوند کابل
– یمین، محمد حسین (۱۳۸۲) افغنستان ،تاریخی، انتشارات کتاب پشاور
۹- اوستا (۱۳۸۱) گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ج ۱، چاپ ششم انتشارات
مروارید تهران
۱۰ – بندهش (۱۳۸۵) گزارنده مهر داد ،بهار چاپ سوم است ب سوم، انتشارات توس تهران
۱۱ – اوستا (۱۳۸۱) گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه، ج ۲، چاپ انتشارات مروارید تهران
۱۲ – وندیداد (۱۳۸۵) ترجمه و پژوهش هاشم رضی، ج ۱، چاپ اول، انتشار
