جاذبه های توریستی و گردشگری در کابل

جاذبه های توریستی و گردشگری در کابل

چکیده

گردشگری و سیاحت از دیر زمانی در کشورهای مختلف جهان رواج داشته و سیاحین و توریست ها از نقاط مختلف بازدید می نمودند که از جمله یکی هم کشور باستانی و تاریخی ما افغانستان است که با پیشنۀ تاریخی بیش از 5000 سالۀ خویش توانسته جاذبه های توریستی را در دل خویش پرورش دهد که از کشور های مختلف دنیا گردشگران به منظور بازدید ساحات باستانی و توریستی به این خطۀ باستانی می آیند و مناظر تاریخی و فرهنگی ما را تماشا می کنند و از همین طریق کشور ما را به جهانیان به معرفی گرفته شده وباعث رشد فرهنگ واقتصاد کشور عزیز ما می گردد.

کلید واژه

توریست، گردشگر، کابل، ساحات، باستانی، باغ ها و ستوپه ها

 مقدمه

کشور عزیز ما افغانستان به دلیل داشتن ساحات باستانی،مناظر بدیع طبیعی وساختمانهای اعجاب انگیز کوهستانی  توانسته است که توجه جهانگردان وسیاحین را به این خطه کهن جلب نماید.درین سرزمین پر ابهت وباشکوه سیاحین وجهانگردان رفت وآمد های را انجام داده اند،یکی هم جغرافیه نگار یونانی هرودوت پدر تاریخ میباشد. همچنان جهانگردان چینایی به خصوص شوانگزانگ(Xuan zang) زایر مشهور از ساحات توریستی افغانستان بازدید نموده ویادداشت های را بجا مانده است.

در زمان انتشار دین مبین اسلام و بعد از آن سیاحینی چون ابن حوقل، یعقوبی، ابن خرداد،  بلاذری،یاقوت حموی وابن بطوطه وسایر سیاحین از افغانستان بازدید کرده اند واز مشاهدات خویش یادداشت های را به جا مانده اند.یکی از سیاحین مشهور سرزمین مان، ناصر خسروبلخی است که دربلخ به سال 394 ﻫ – ق زاده شده و سفرنامه آن یکی از با ارزشترین آثار وی میباشد. توریزم معاصر به سال 1840 م توسط توماس کوک انگلیسی ایجاد شد وی تحت برنامۀ Package Tourاولین گروپ سیاحین رااز اسکالند انتقال داد.اتحادیه بین المللی موسسات رسمی توریزم به منظور تنظیم بهتر توریزم جهانی به سال 1925 م در جکاک ایجاد شد وافغانستان به سال 1959 م به عضویت آن در آمد ولی توریزم از سال 1958 به افغانستان آغاز شد.(2: 32)

برای اولین بار توریزم در افغانستان در سال 1337 خورشیدی پایه گذاری شد  اداره گرځندوی در چوکات وزارت اطلاعات وفرهنگ  به هزینه چهار میلیون افغانی تأسیس شد.( 9 :   73-74)

اولین گروپ سیاحین به تعدادت436 سیاح وجهانگرد وارد افغانستان شدو از مناطق مختلف افغانستان بازدید نمودند وبا بوجود آمدن این موسسه تعداد جهانگردان روز افزون گردید که به همین اساس آمار بازدیدکننده گان در سال 1356 ﻫ – ش به 18360 نفر رسید. عوامل جنگ باعث کاهش جهانگردان درکشور گردید و صرف درسال 1370 به تعداد 8000 جهانگرد از افغانستان دیدن نمودند که در آمد حاصل آن یک میلیون دالر بود.(14: 2) بعدأ تشکیل جهانگردی درچوکات هوانوردی وتوریزم تعلق گرفت وبعد از بوجود آمدن اداره موقت در افغانستان دوباره درچوکات وزارت اطلاعات وفرهنگ قرارگرفت که تا اکنون کاری های خویش را به پیش می برد.( 8: 197)

شهر کابل از جمله شهر های باستانی وتوریستکی در مرکز افغانستان می باشد که از قدیم الایام دارای حصار مستحکمی بود و ارتباط این شهر با نواحی مجاور آن توسط دروازه های متعددی صورت می گرفت که بقایای این دیوار ها را هنوز برکوۀ آسمایی  و دروازه شهر را می توان مشاهده کرد.کابل باستان برعلاوه از کوه آسمایی وشیردروازه ساحات ،آبدات تاریخی،منار ها باغ ها و محلات تفریحی نیز دارد که همه و همه توجه جهانگردان را بخود جلب مینماید.

از جمله آثار تاریخی کابل یکی هم تپه مرنجان در قسمتی از تپه مشور به تپه نادرخان قرارداشته در آنجا یک معبد بودایی موجود میباشد ، درین تپه ستوپه بزگ بودایی موجود میباشد که از سنگ پرچال ساخته شده و در قسمت شرقی و غربی آن زینه ها تعبیه گردیده که میتواند یک محل جالبی از دیدگاه توریزم باشد.

ساحه دیگر توریستی وجهانگردی محلی است که در  دردامنه کوه شیردروازه احراز موقعیت نموده وعبارت از یک ستوپه بودایی با جمعی از ساختمانهای دورۀ اسلامی میاشد که تاریخ آن به قرن اول میلادی  تعلق دارد.در محل متذکره بابر ارغوانها را غرس نموده بود که به زیبایی آن می افزاید. وبه همین اساس محل تفریحگاه مردم کابل محسوب میگردید و یکی از بارزترین نقاط توریستی در کابل میباشد(13 : 87 )درنزد اهالی این ساحه توریستیکی بنام خواجه صفا مشهور است که درآن یک زیارت نیز موجود میباشد.

تمیم انصار از جمله ساحات توریستیکی در شهدای صالحین بوده ودر جنوب غرب بالاحصار کابل در دامنه کوه شیر دروازه قرارداشته که درین ساحه برعلاوه از موجودیت قبور بی حد وحصر دوقبور طولانی دیگر که بنام های جابر انصار مشور است ویک سنگ یا کتیبه در بالای دروازه آن نصب میباشد که تاریخ اعمار ساختمان آن سنه 1237 هجری قمری از طرف الله وردی خان نامی بنا یافته  وتنها از جابر انصار نام برده شده نه از تمیم انصار وقرار تحقیقات دانشمندان وفات تمیم انصار را نیز درینجا تأیید شده است وسنه 44 تحریر شده است. دانشمندان وفات تمیم انصاررا جاهای مختلفی ذکر نموده اند گفته شده است که تمیم انصار با عبدالرحمن بن سمره در سجستان به غزا آمده وبه قول ابن البر،از فضلای صحابه بوده ودر کابل در سنه 44 شهید گردید،گفته شده که ابن عامر کابل رادر سنه 44 فتح نموده ودرینجا ابورفاعۀ عدوی کشته شد.

خلاصه اینکه مدفون حضرت تمیم انصار جی شبهه وتردید باقی نمانده وعمارت سابق آن مجددأ اعمار شده وچشمه آب آن جاری است،آب از چشمه که مشهور به نظرگاه حضرت خضر(ع) است تسط نل،آب رسانیدند وکتیبه برای آن لزوم دیده شد ودرفرجام باید گفت که جسد مطهر وبابرکت حضرت ابورفاعه یا تمیم انصار در همین محل مدفون است.(4 :1-5)

یکی از ساحات بسیار مشهور که در نزد اهالی مردم کابل متبرک است همان زیارت پنجه شاه میباشد که در سمت جنوبی  شهدای صالحین ودر جنوب تپه باستانی نارنج در دامنه کوهی که مملو از ارغوان میباشد قراردارد که تقریبأ 100 سال قدامت دارد ودر دیوار سمت مغرب آن یک  سنگ وجود داشته که در دیوار نصب بوده ودر آن یک پنجه نقر شده است ودر صحن زیارت متذکره مرده گان دفن بوده که تاریخ دوقبر آن به سالهای 911 و910 هجری قمری میباشد وهم چنان درین محل یک لوحه سنگی موجود بوده که در آن شش بیتی وجود داشته وسال تحریر آن به 1363- 1376 هجری قمری میباشد.(4 :26-27)در ساحه متذکره سال یکبار در ماه حمل سال جهنده بالا میشود که بعد از بالا شدن جهنده مدت 40 روز منقبت خوانی صورت میگیرد.

طوریکه درمبحث گذشته نامی از تپه نارنج بردیم،این تپه یک محل باستانی بوده که توسط باستانشناسان افغان در سال 1383 حفریات گردید وبه یک موزیم غیرمنقول مبدل گشت، که توجه سیاحین وجهانگران را بخود جلب نموده است.

یکی از ساحات توریستی که ازسالیان قبل الی اکنون مورد توجه جهانگردان میباشد همانا کول حشمت خان است . این کول در تمام سال دارای آب میباشد.

ازنقاط خوب توریستیک دیگر ستوپه قلعه خندر میباشد که  در جنوب غرب شهر کابل واقع بوده وار تفاع آن 1815 متر از سطح بحر میباشد. (5: 213)

  تنگی سیدان نیز یکی از جمله جاذبه های جهانگردی در جنوب غرب کابل به حساب میرود که این ساحه باستانی در نزدیکی  دره سرسبز وشاداب للندر واقع بوده و در کنار آن چشمه آب موجود میباشد که توسط قاچاق بران آثار تاریخی کمی تخریب گردیده  است ویک تعداد از حجره های راهبین درآن قرارداردکه در دیوار های آن اشکال و نقوش سرخ رنگ و جود دارد به مشاهده میرسد.  (6 : 139)

یکی جاذبه دیگر کابل شیوه کی است که در تلاقی راه بت خاک و گردیز قرارگرفته که درین محل ستوپه های بودایی قراردارد که مربوط به قرن پنجم میلادی است ویک محل مناسب برای جهانگردان میباشد. (10: 81-83)

به همین ترتیب از شیوه کی که بگذریم به یک جاذبه دیگری بر میخوریم که بنام گلدره موسهی شهرت دارد،درین دره سرسبز وشاداب یک محل باستانی که نزد مورخان وباستانشناسان بنام ستوپه گلدره شهرت به سزای دارد،موجود میباشد،که سیاحینی چون   جنرال کننگهم ⁽Cunning ham) مسن(Ch.Masson) وویلیام سیمپسون (W.W.simpson) وهونیگ بیرگر ازین محل تاریخی وفرهنگی دیدن نموده اند (10: 32- 38)

یکی از ساحات دیگرتوریستیک کابل ساجه زیبای پغمان است که این وادی سرسبز که همه ساله محل تفریحگاه تمام مردم کابل بوده وسیاحین وجهانگردان از ساحات مختلف آن بازدید می نمایند.دراین محل تاریخی وجهانگردی برعلاوه از باغ ها ،قصر های تاریخی ،طاق ظفر، دارای ساحات قبل از اسلام نیز  موجودمیباشد که از جمله یکی هم کنجکی پغمان میتوان نام برد  (10: 51-106)

کافری برج ولسوالی میربچه کوت در سمت شمال شرقی تپۀ سکندر ولسوالی میر بچه کوت وچینی خانه در بلندی کوه خاکی قراردارد که ار تفاع آن به هشت متر میرسد و در اطراف ستوپه مذکور رهایشگاه راهبین و معبد بودائی قرار داشته باشد ،این ستوپه از لحاظ شیوۀ معماری ،هنر تزئیناتی ومواد ساختمانی  با ستوپه های شیوه کی،کمری ولایت کابل وستوپه های قلعۀ شاهی ولایت ننگرهار مشابهت کامل داشته و درنزداهالی بنام کافری برج معروف  ویک محل خوبی برای جهانگردان میباشد.(11: 1-4)

قلعه تاریخی  ایکه در زمان یفتلی ها در مرکز شهر کابل دربرابر تلخ کامی ها وکامیابی ها محافظت نموده،چنان چه این دژمستحکم با هجوم مغول آسیبی ندیده و هنوز با دیوار های قطور وبرج های مدور وبا پیچ وتابی محسور کننده بروری تپه ها وکوه های این شهر چشم نوازی می کند.،بالاحصار کابل میباشدو  درزمان بابرشاه،کامران میرزا،جلال الدین اکبر،جهانگیر،شاه جهان واحمد شاه ابدالی بارها ساخته شده وتعمیراتی به آن علاوه شده است این که در اگوست 1879میلادی انگلیس بالاحصار،اطراف  وبازارچارچته  رابه خونخواهی از سفیر بریتانیا با سلاح های آتشین مورد حمله قرارگرفت.

یکی  ازبنای هاو اولین معماری اسلامی در کابل که تاکنون درشهرکابل در جادۀ احمد شاهی قرار دارد همانا مسجد شاه دوشمشیره میباشد که دراوایل اسلام اعمار گردیده ودر جناح شمالی آن یک گنبد جلب نظر میکند(149:4)   در حقیقت این آرامگاه قیس بن  لیث  بن حضرت عباس نواسه کاکای پیشوای عالم اسلام حضرت محمد مصطفی (ص)است . که در سال81 هـ. ق  مصادف به 700 میلادی در همین بقعه به هدف ترویج و تعمیم دین مبین اسلام جام شهاد ت را نوشیدند،که در کنار رود کابل مدفون گردید و مرقد مبارک ایشان زیارت گاه عام و خاص گردید . (29:9)

 همچنان در مرکز شهر کابل جاذبه های دیگری مانند زیارت  عاشقان و عارفان ، مسجد جامع پل خشتی و مسجد جامع چوپ فروشی میباشد که درجلب توریزم نقش به سزای داشته اند.(144:9)

بایدگفت دراعمار اخیرالذکر ان از مواد ساختمانی  چون گچ، ریگ،چونه ،خشت پخته که به وسیله سمنت انگاف کاری گردیده  رنگ قبلی آن  سفید وسبز بود،در حدودهشتاد سال قبل  با رنگ های نصواری روشن ،سفید  ،فیروزه یی و لاجوردی ملون گردیده است. (59:8)

آبده دیگریکه در زمان  اعلیحضرت امیر عبدالرحمن خان این عمارت رفیع به تاریخ 1277 هـ.ق تعمیر شده برج شهر آرا میباشد که  این عمارت دارای شش طبقه بوده که چهار طبقه به وسیله زینه با خشت پخته ساخته شده است که اکنون درحال ویرانی میباشد .  (50:8)

باغ زیبایی بابر که در عصر بابر شاه  احداث و در زمان جلال الدین محمد اکبر نواسه بابر با دیوارهای پخسه یی احاطه گردید ، مساحت این باغ تاریخی 11.65 هکتار زمین بوده که در اثر جنگ های اخیرصدمات شدیدی را متقبل شده ،خوشبحتانه  در سال 2002 م باز سازی آن آغاز و به پایه اکمال رسید و مورد بهره برداری و استفاده  باشنده گان کابل  قرار گرفت . (2:17)

طوریکه قبلا  یاد آور گردیدیم  باغ بابر در سال 997 هـ – ق به امر جلال الدین  محمد اکبر توسط قاسم خان  ،صوبه دار آن وقت کابلستان احداث گردید این باغ به نام باغ قدم گاه حضرت اکرم” ص “یاد می گردد. زمانیکه نورالدین محمدجهان گیر پسر جلال الدین محمد اکبر به قدرت رسید در سال 1605 طی یک پلان قبر بابر شاه را از سنگ مرمر ساخت و بالای آن نشانی ای از سنگ که تاریخ اعمار مقبره در آن حک شده نصب گردیده ..(74:3)بعضی ساختمان های دیگر  در دوره عبدالرحمن خان و محمد ظاهر شاه  نیز در  ساختان آن اضافه گردید ، از جمله چوپتره ای در عصر ظاهر شاه  بالای مقبره  ساخته شد ،تا از حوادث جوی در امان بماند .

در غرب مقبره بابر مسجد مرمرین در عهد شاه جهان  به سبک تیموری اعمارگردیده  بود  که دارای میناره ها نیز بوده از بقایای  قرن هفدهم میلادی  در کابل محسوب میشود که دارای محراب ها ورواق ها بوده و در رواق خارجی آن  تاریخ احداث آن در سال1646میلادی  بعد از فتح بلخ و بدخشان به وسیله شاه جهان   واضع میگردد البته قصر ملکه نیز از جمله آبدات این دوره در نزدیکی آن قابل ذکر است (12: 1-4)

امیر عبد الرحمن خان باغ کلاسیک آرام گاه بابر را با احداث عمارت جدید رستورانت و حرام سرا از بین برده سیستم آبشار هاییکه از مراتب  پانزده گانه باغ سرازیر میشد تقریبا به شکل اروپایی در آورد.

بطرف جنوب باغ بابر باغی است که بنام باغ چهلستون مشهور است که درین محل زیبا یک ساختمان بنام چهل ستون ،مطابق عصر رونسانس به شیوه ساختمان های که در اروپا رایج بود بنا گردید،دارای دو طبقه بوده طبقه اول به گونه تالار بزرگ که دارای چهل ستون پایه به صفت در بار شاه و طبقه دوم آن به شکل کاسه مهتا ب خیلی زیبا همراه با چندین اطاق مقبول به نام گل خانه اعمار گردید بود که در ساختمان های این قصر از مواد محلی قابل دست رس بکار رفته است . (15: 114)

حرام سرای کابل  این ساختمان زیبا از جمله آبدات دوره زمان شاه  به شمار میرود،بعدا در عصر نادر شاه و بالاخره در دوره ریاست  اولین ریس جمهور یعنی داود خان تعدیلاتی در آن صورت گرفته است که به نام قصر یا مهمان خانه دولتی مسمی گردید .(114:4)

باغ بالا یکی از جاهای تفریحی مردم کابل محسوب میگردد در ارتافاعاتی بنام باغ بالا موقعیت داشته  کهدرین محل زیبا برعلاوه از سرسبزی یک قصر تاریخی نیز ساخته شده است که بنام قصر باغ بالا مشهور است.این تعمیر تاریخی  زمان سلطنت امیر عبدالرحمن خان به شکل گنبدی اعمار گردید بود . مدتی به صفت موزیم ، آثار تاریخی در آن محافظت میگردید بعدازمدتی،متروک گردیده،به  رستورانت زیبایی تعدیل ،وبه میله گاه مردم با فرهنگ کابل  درایام های عنعنوی از آن لذت می بردند.در زمان امیر حبیب الله خان تعدادی از آثار اتنوگرافی، اسلحه های ساخت ماشین خانه کابل و بعضی آثار قلمی در صندوقهای ویژه، در آن حفظ میگردید به همین دلیل آنرا صندوق خانه نیز گفته اند ویکی از جاذبه های مشهور کابل به حساب می آید.. (13:9)

پارک زرنگار یکی از پارک های سرسبز در شهر کابل بوده  که در آن برعلاوه از سر سبزی مقبره امیر عبدالرحمن خان نیز موجود میباشد که نماینده گی از ساختانهای عصر معاصر رادرین محل مینماید. ( 65:8)

       همچنان ساختمان دیگر عصر معاصر کابل مقبره تیمور شاه  میباشد، که در اوایل قرن سیزدهم  سمبول هایست  که رمز زیبایی و طراوت  کابل را بیان میدارد .  مرقد را در اول عمیق تر از سطح زمین حفر نمودند و جسد تیمور را که بعد از تعمیر گنبد در ساختمان در دخمه تحتانی قرار داده شده است . (74:3)

یکی از جاذبه های مهم جانگردی کابل قصر دارالامان است که در سال 1302 هـش اساس گذاشته شدو در تاسیسات آن از عصری ترین وسایل معیشتی را کارگذاری نموده بودند ،قصر متذکره دارای 150 اطاق های بزرگ و کوچک بوده و جهت استحکام بیشتر برج های مدافعوی ساخته شده که دفترشاه در برج اول ، روبروی سرک عمومی و در اطراف آن دارالتحریر و وزارت در بار و سایر دفاتر دولتی تخصیص داده شده بود  مواد ساختمانی آن از مواد محل مانند سنگ های کوهی و سنگ مرمر ، سمنت ، گچ ، چونه ، خشت پخته ، جغل ، ریگ سقف آن از چوب دستک فرش گردیده که حصص مختلف با مهارت خیلی عالی و با تزینات انواع گل برگ ها ، پرنده گان و بعضا تزینات چوبی که ظرافت آن هر بیننده را مبهوت میساخت کار گردیده است،اما به اثر جنگ های خانمانسوز به یک ویرانه مبدل گشته  بوده که در این اواخر در زمان جمهوریت دوباره مرمت شده  است. (5:4)

محلی که جلب توجه سیاحین وبیننده گان میگردد موزیم ملی است که یکی از محلات نگهداری آثار باستانی افغانستان  میباشدکه در سال 1298ﻫ – ش درزمان امیر امان الله خان تأسیس شد که تعمیر فعلی آن در دارالامان در جناح شمالی قصر دارالامان موقعیت داشته آثار فرهنگی وتاریخی افغانستان را نگهداری می نماید.در موزیم ملی کابل آثاردوره های مختلف(از دوره ماقبل التاریخ الی دوره اسلام…) را نگهداری مینماید(1: 26-73)همانطوریکه همه میدانیم موزیم سخنگوی دایمی فرهنگ وتمدن ملت هاست که صیانت ازارزش تمدنی ومواریث فرهنگی را به عهده دارد.موزیم ملی افغانستن زمانی دارای 100000 آثار باستانی بود که شامل تمام حوزه های باستانی افغانستان،مانند بگرام،هده، آی خانم،مندیگگ،فندوقستان،نورستان و… ،که متأسفانه در اثر جنگ ها از بین ویا به تارارج رفته است که تقریبأ 70% آن تخریب ویابه غارت رفته است وهمچنان در سال 1993 م به اثر آتش سوزی وشکستاندن بیش از دوهزار یک جفای دیگری را متقبل گردید. که بعد در سال 1381 موزیم یکبار دیگر به فعالیت های فرهنگی خویش آغارز نمود وتوجه جدی جهانگردی وسیاحین را بخود جلب کرد.

همچنان محل دیگری که پیوند ناگسستنی با موزیم ملی دارد،آرشیف ملی است که بخش مهم از حافظ کشور است که هزاران جلد نسخ خطی،مدارک واسناد،تاریخی،میناتوری وفرمان شاهی وعهد نامه ها در آن نگه داری میگردد. عمارت آرشیف ملی در سال 1356 خورشیدی برای حفظ ونگهداری اسناد تاریخی نسخ پر بهای خطی اختصاص یافته وبه آرشیف ملی مسمی شده است اسناد تاریخی وکتب خطی درین عمارت انتقا ل از آن تاریخ تا امروز بنام آرشیف ملی افغانستان فعالیت های فرهنگی خویش را ادامه میدهد وبه مثابه یک نهاد علمی وفرهنگی در کشور برای محققین متقاضیان بوجود آمده است وبرای جمع آوری هزار ها قطعه اسناد ونسخه های خطی متعلق به دوره های متمادی تاریخ کشور مامیباشد که درین عمارت حفظ ونگهداری میگردد در زمان امیر عبدالرحمن خان طرح ریزی شده محلی که این عمارت در آن واقع است قبل از اعمار این بنأ تاریخی بنام باغ چرمگری نامیده میشد واز جمله معروفترین باغهای شهر کابل بشمار رفته از لحاظ آب وهوای مناسب به حساب میرفت اگرچه تاریخ دقیق آن معلوم نیست ولی از قراین معلوم میشود به گمان اغلب این عمارت بعد از تعمیر عمارت معروف به بوستان سرای که در پارک زرنگار موقعیت دارد بنأ شده باشد. چون تاریخ تعمیر بوستان سرای در سال1310 هجری قمری بوده با سال 1271 شمسی مطابقت دارد پس میتوان گفت که بنأ این عمارت در فاصله سال های 1271-1280 هجری شمسی  که سال فوت امیر عبدالرحمن خان است صورت گرفته است .( 1:1-4)

نتیجه

ازنوشته ها ی فوق نتیجه گرفته میشود که کشور عزیز ما افغانستان دارای ساحات توریستی بوده و از جمله یکی هم ساحات توریستی و گردشگری کابل میباشد ، که ازین محل باستانی جهانگردان شرق و غرب بازدید به عمل آورده اند و یادداشت های را درمورد کابل تحریر نموده اند، همچنان جهانگردان داخلی نیز ازین خطه باستانی دین نموده اند.باید علاوه نمود که در این محل تاریخی برعلاوه ازساحات و آبدات ساحات تفریحی مانند قرغه، پغمان ،استالف ،باغ بابر ،باغ وحش وکول حشمت خان نیزموجود میباشد که میتواند این محلات توجه جهانگردان را بخود جلب نماید واز همین طریق دولت یک مقدار پول کافی را بدست آورد.

پیشنهادات:

• از مقام محترم وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ تقاضا به عمل می آید تا آن عده ساحات جهانگردی کابل که درمعرض خطر قراردارند ترمیم و مرمت نمایند.
• از مقامات محترم وزرارت اطلاعات وفرهنگ،اکادمی علوم افغانستان، تقاضا به عمل می آید تادرزمینه ساحات توریستی یک کنفرانس علمی را رویدست گیرند.

مآخذ

• آغر،خداداد«منشأ و پیدایش آرشیف ملی»گاهنامه میراث های فرهنگی.شماره اول،1386.
• پنجشیری،عزیز احمد، جغرافیا و توریزم کابل:انتشارات پوهنتون،1390.
• جنبش،عبدالصابر،«بررسی ابدات دورۀ تیموری درشمال ومرکز افغانستان» مجلۀ باستانشناسی افغانستان، شماره 6( عقرب1386)
• خلیل ، ابراهیم ، مزارات کابل ، کابل :مطبعه دولتی ، 1339.
• ذاکر میر عبدالرووف وکتاب خان فیضی« سروی مشترک تیم افغان – جاپان از جنوب کابل» باستانشناسی افغانستان،دور سوم، شماره سوم وچهارم(میزان1385).
• رسولی محمد نادر «انکشافات اخیر در سلسله کوشانی ها »، کوشانیان ، مجموعه مقالات هفتمین سمینار بین المللی ، کابل: پشاو،1383.
• عارض،غلام جیلانی،شهرکابل در طی قرون.کابل:اریک1381.
• عظیمی، محمد عظیم.جغرافیای توریستی افغانستان،کابل:1390.
• غرغشت ، محمد ناصر ، رهنمای کابل . کابل:مطبعه دولتی ، 1345.
• فایز ، محمد انور ، بررسی برخی ساحات باستانی کابل و آبدات تاریخی کابل ، اکادمی علوم ، رساله تیپی ، 1420.
• فیضی،کتاب خان، «گزارش ازستوپۀ برج کافری میربچه کوت»،گاهنامۀ میراث های فرهنگی،سال دوم،شمارۀ دوم،1387.
• فیضی ،کتاب خان، «تحقیقات باستانشناسی در باغ بابر »،گا هنامه میراث های فرهنگی  شماره  سوم ،سال 1388.
• فیضی، کتاب خان،«آخرین حفریات باستاننشاسی در کابل» مجموعه مقالات سومین سمینارمیلاد کابل، کابل:1391.
• فیضی،حسیب الله،«تاریخچه مختصر جهانگردی در افغانستان» ،گاهنامه میراث های فرهنگی،شماره نهم،1392.
• کمال ، زمری ، «تاریخچه باغ چهلستون »، مجله باستا شناسی ،شماره هفتم، (جوزای1387 )
• مناتی ،عبدالرزاق.«باغ وحش واحیای مجدد باغ وحش»،مجله علمی پوهنتون کابل،شماره اول ودوم،1382.